Tại Hội nghị & Triển lãm IAOM khu vực Trung Đông & Châu Phi tổ chức ở Jeddah cuối năm 2025, Dan Basse, Chủ tịch kiêm nhà sáng lập AgResource đã đưa ra một bức tranh thẳng thắn và khá ảm đạm về tương lai của thương mại nông sản toàn cầu.
Thế song độc quyền Mỹ – Trung đã hình thành rõ nét
Theo Dan Basse, thế giới đang ngày càng bị chia tách thành hai cực quyền lực kinh tế xoay quanh Mỹ và Trung Quốc. Mỹ sử dụng thuế quan như một công cụ chính trị – kinh tế, trong khi Trung Quốc âm thầm nhưng bền bỉ xây dựng các chuỗi cung ứng hàng hóa mới, giảm dần sự phụ thuộc vào Hoa Kỳ. Ngành nông nghiệp toàn cầu đặc biệt là các nhà xuất khẩu ngũ cốc rơi vào vị thế “ở giữa”, khi nguồn cung dư thừa nhưng một số nhà cung cấp truyền thống, nhất là Mỹ, bị loại khỏi nhiều thị trường do giá cao.
Một điểm khiến Basse lo ngại là tính pháp lý của việc Mỹ sử dụng quyền khẩn cấp (IEEPA) để áp thuế. Nếu Tòa án Tối cao Mỹ cho rằng các biện pháp này không hợp pháp, Washington có thể mất đi “cây búa thuế quan” , công cụ then chốt để gây sức ép thương mại.
Quan trọng hơn, ông nghi ngờ hiệu quả kinh tế thực sự của thuế quan. Thay vì giúp Mỹ mở rộng xuất khẩu nông sản, chính sách này có thể làm xói mòn quan hệ với đồng minh Đẩy Mỹ vào trạng thái gần như cô lập thương mại Thúc đẩy nhanh hơn quá trình chuyển hướng dòng chảy thương mại sang các nhà cung cấp khác. Theo Basse, thương mại nông sản toàn cầu cuối cùng vẫn vận hành theo nguyên tắc rất đơn giản, giá rẻ và ổn định sẽ thắng. Mỹ có thể mạnh về chất lượng, nhưng lại thua thiệt rõ rệt về giá.
Xu hướng suy giảm mang tính cấu trúc của thị phần xuất khẩu Mỹ
Thị phần xuất khẩu kết hợp của lúa mì, ngô và đậu tương Mỹ hiện chỉ còn khoảng 16%, giảm mạnh so với hơn 50% vào năm 1979. Dù Nhà Trắng có thể cố gắng đảo ngược xu hướng này thông qua thuế quan hoặc các “cam kết mua hàng” mang tính chính trị, điều này cũng khó thay đổi được thực tế thị trường, khi giá nông sản Mỹ đang thuộc nhóm cao nhất thế giới.
Brazil trỗi dậy. Trung Quốc chuyển dịch chiến lược mua hàng
Đậu tương là ví dụ rõ nét nhất cho sự dịch chuyển này. Brazil hiện chiếm khoảng 69% lượng đậu tương nhập khẩu của Trung Quốc, dự kiến tăng lên 75–76%. Trong khi đó Mỹ có thể chỉ bán được khoảng 12 triệu tấn đậu tương cho Trung Quốc trong niên vụ này, giảm mạnh so với hơn 21–22 triệu tấn năm trước. Trong giai đoạn từ tháng 2 đến tháng 7, đậu tương Brazil rẻ hơn Mỹ từ 0,9 đến 1,3 USD mỗi bushel, khiến các dòng hàng đáng lẽ thuộc về Mỹ chuyển sang Brazil.
Về dài hạn, ngay cả khi Mỹ có những đợt bán hàng ngắn hạn tốt hơn, xu hướng tổng thể vẫn là suy giảm, trong khi Brazil tiếp tục gia tăng ảnh hưởng trong một “miếng bánh” nhập khẩu ngày càng nhỏ.
Trung Quốc từ động lực tăng trưởng sang thị trường bão hòa
Basse cho rằng kỷ nguyên Trung Quốc là động lực chính của nhu cầu ngũ cốc toàn cầu đã kết thúc. Dưới tác động của nhân khẩu học và chính sách nội địa Trung Quốc có thể duy trì nhập khẩu khoảng 100–104 triệu tấn đậu tương/năm, nhưng không còn tăng trưởng mạnh.
Trong khi đó đàn lợn đang bị thu hẹp, lợi nhuận chăn nuôi âm kéo dài, kéo theo nhu cầu thức ăn chăn nuôi giảm. Trung Quốc thậm chí đã xuất khẩu dầu đậu tương một tín hiệu cho thấy nguồn cung nội địa dư thừa. Về dài hạn hơn, nếu việc áp dụng giống biến đổi gen được mở rộng, Trung Quốc thậm chí có thể trở lại vị thế xuất khẩu ròng một số loại ngũ cốc trong thập kỷ tới.
Thế giới dư cung, thiếu động lực cầu
Theo Basse, vấn đề lớn nhất của thị trường hiện nay là thiếu vắng các động lực tăng trưởng nhu cầu đủ lớn. Trung Quốc không còn đóng vai trò đầu tàu, Ấn Độ có tiềm năng, nhưng phải 10–15 năm nữa. Các thị trường nhập khẩu truyền thống như Ai Cập đang giảm khối lượng mua. Tăng trưởng GDP tại nhiều quốc gia châu Phi không đủ mạnh để hấp thụ dư cung toàn cầu.
Trong khi đó, phía cung vẫn liên tục mở rộng nhờ năng suất tăng và diện tích canh tác mở rộng ở Biển Đen, Brazil và Argentina. Riêng với lúa mì, Basse ước tính thế giới đang dư thêm khoảng 33 triệu tấn, khiến giá có thể phải giảm sâu hơn về vùng 195–205 USD/tấn , mới đủ kích thích nhu cầu.
Ngô - Điểm sáng hiếm hoi trên thị trường
Giữa bức tranh ảm đạm, ngô là điểm sáng tương đối khi nhu cầu thương mại toàn cầu tăng khoảng 5 triệu tấn, tương đương 5%. Tuy vậy, mức tăng này vẫn không đủ để đảo ngược xu thế chung của thị trường nông sản thế giới.
Kết luận
Thị trường ngũ cốc toàn cầu đang bước vào giai đoạn dư cung kéo dài trong khi động lực cầu suy yếu. Thuế quan và các thỏa thuận chính trị có thể tạo ra hiệu ứng ngắn hạn, nhưng không thể thay đổi các yếu tố nền tảng. Trong bối cảnh đó, các nhà kinh doanh và phân tích ngũ cốc cần chuẩn bị cho một giai đoạn giá thấp, cạnh tranh gay gắt và dịch chuyển thương mại sâu sắc, nơi chi phí, hiệu quả và chiến lược dài hạn sẽ quyết định khả năng tồn tại.
